Czym nie jest lodowiec?

Zapewne większość młodych Polaków słyszała już kiedyś o lodowcach, ale czym właściwie one są? Ludzie, których o to pytałem udzielali różnych odpowiedzi, ale nikt nie potrafił nawet zbliżyć się do podręcznikowej definicji. Zauważyłem jednak, że błędne skojarzenia skupiają się wokół trzech zagadnień. Przedyskutujmy je w tym artykule i od samego początku wyjaśnijmy sobie CZYM LODOWIEC NA PEWNO NIE JEST:

GÓRĄ LODOWĄ:

Fot. Kim Hansen/Wikimedia

Fot. Kim Hansen/Wikimedia

WYSOKIM OŚNIEŻONYM SZCZYTEM:

Fot. Roland Zumbühl/Wikimedia

Fot. Roland Zumbühl/Wikimedia

WIELOLETNIĄ ZMARZLINĄ:

Fot. Ken Dunton (www.quickplace.mtri.org)

Fot. Ken Dunton (http://quickplace.mtri.org)

Przedstawione powyżej wyobrażenia są w pewnym stopniu usprawiedliwione, ale niestety mylne. Góra lodowa jest oderwanym fragmentem lodowca – przed odłączeniem była wprawdzie jego częścią, ale teraz stanowi samodzielną, dryfującą po morzu lodową „wyspę”. Skojarzenie z wysokimi szczytami bierze się najprawdopodobniej z alpejskich wypadów na narty, reklamowanych przez biura podróży jako „Narty na lodowcu”. Zimą Alpy są szczelnie pokryte grubą warstwą śniegu, stąd niewielu narciarzy zauważa, że nie jeździ po zwykłym stoku, ale właśnie po grubej masie lodu. A skoro narciarz wraca z urlopu do Polski i żadnego lodu nie widział, to ten „lodowiec” pozostaje mu w świadomości jako góra z której zjeżdżał. Wieloletnia zmarzlina to z kolei tak głęboko przemarznięty grunt, że jego temperatura jest niższa od zera nawet latem. Na powyższym zdjęciu wyraźnie widać podziemny lód, ale jego zawartość w glebie może być równie dobrze minimalna. Zmarzliną może być bowiem także lita skała. Dlaczego ludzie łączą zmarzlinę z lodowcami – nie jestem pewny, ale prawdopodobnie sugeruje im to sama nazwa.

Korzenie tych wyobrażeń są głębokie, stąd takie właśnie „lodowce” pojawiają się w popkulturze utrwalając błędny stereotyp. Przykładowo, Abradab pomylił lodowiec z górą lodową…

ABRADAB – Miasto jest nasze („Wpływam na hip-hop jak Titanic na lodowiec”, 1:00-1:04)

…a Edyta Górniak z wysokim szczytem.

EDYTA GÓRNIAK – Jestem Kobietą („Mogę lodowcem sięgać chmur”, 1:50-1:54)

Czym zatem jest lodowiec? Moja ulubiona encyklopedyczna definicja mówi, że:

Lodowiec to wieloletnia masa lodu, oraz być może firnu i śniegu, powstała na lądzie z rekrystalizacji śniegu lub innych form opadu stałego oraz posiadająca dowody dawnego lub obecnego ruchu

(Cogley et al. 2011. Glossary of Glacier Mass Balance and Related Terms. UNESCO-IHP, Paris).

Lodowce powstają tam, gdzie w ciągu roku więcej śniegu/lodu przybywa, niż jest w stanie zniknąć (np. stopić się, odłączyć się, wyparować). W obszarach podbiegunowych takie warunki występują już od poziomu morza, więc lodowców jest tam najwięcej. Im bliżej równika, tym coraz cieplej, więc lodowce w niższych szerokościach geograficznych mogą powstawać tylko w wysokich górach, bo tylko tam jest dostatecznie zimno i śnieżnie. Gromadzony przez wiele lat śnieg stopniowo zamienia się w lód. Życie lodowca zaczyna się wtedy, kiedy lodu jest na tyle dużo, że zaczyna deformować się pod własnym ciężarem i bardzo powoli spływać w dół.

Przekrój przez typowy lodowiec dolinny na przykładzie lodowca Sven (Svenbreen, Svalbard). Sytuacja śnieżna odpowiada końcu lata.

Przekrój przez typowy lodowiec dolinny na przykładzie lodowca Sven (Svenbreen, Svalbard). Sytuacja śnieżna odpowiada końcu lata.

Te wielkie masy lodowe przyjmują przeróżne formy, zależne głównie od ukształtowania terenu. Książkowo, mają postać wielkiej lodowej misy, wypełniającej duże zagłębienie wysoko w górach (cyrk), z której wypływa dłuższy lub krótszy lodowy jęzor. Najważniejszym elementem składowym typowego lodowca jest jego wysoko położony obszar źródłowy. Jest tam wystarczająco zimno i śnieżnie, aby jakaś część zimowego śniegu przetrwała okres letniego topnienia. Ta część śniegu, która przetrwała lato stanowi nowy wkład do masy lodowca. Może ona przyjąć formę lodu nałożonego (powstaje, gdy woda roztopowa ponownie zamarza po zetknięciu z zimną powierzchnią lodowca) lub firnu (starego śniegu pod postacią małych, lodowych grudek). Strefa, gdzie lodowej masy przybywa zwana jest strefą akumulacji. Na powyższej rycinie strefa akumulacji obejmuje cyrk i szczytowe partie lodowców dopływowych.

W niżej położonych partiach lodowca jest cieplej niż w strefie akumulacji, dlatego cały zimowy śnieg ulega stopieniu. Co więcej, dotyczy to również pewnej warstwy lodu, która była pod śniegiem. Strefa, w której w ciągu roku więcej masy ubywa, niż przybywa, nazywana jest strefą ablacji, a ablacja to każdy proces, który usuwa z lodowca masę (np. topnienie, wywiewanie śniegu, odrywanie gór lodowych, parowanie). W przypadku lodowca Sven z załączonego schematu, strefa ablacji obejmuje głównie jego jęzor. Jest stosunkowo ciemna, bo pozbawiona śniegu powierzchnia lodowca jest raczej szaro-bura.

Jeżeli w górnej części lodowca więcej masy przybywa niż ubywa, a w dolnej więcej ubywa niż przybywa, oznacza to, że gdzieś pośrodku znajduje się wąska strefa, gdzie przychody i rozchody masy są takie same. Jest to tzw. linia równowagi. Położenie tej linii uzależnione jest od lokalnego klimatu i lokalnych warunków środowiskowych. Linia równowagi jest nisko w tych regionach świata, gdzie jest zimno i śnieżnie, a wysoko tam gdzie jest ciepło i sucho. I tak, w obszarach polarnych linia równowagi znajduje się z reguły na wysokości od 0 do 1 000 m n.p.m., a w tropikach gdzieś w okolicach 5 000 – 6 000 m. Gdyby najwyższe góry w Polsce były ciut wyższe, lodowce mielibyśmy na wyciągnięcie ręki. Współczesna teoretyczna linia równowagi w Tatrach wynosi według ostatnich obliczeń co najmniej 2 450 m n.p.m (Zasadni & Kłapyta 2009, artykuł w PDF >>>tutaj). I mimo, że kilka szczytów przekracza tę granicę, to na tej wysokości tatrzańskie zbocza są bardzo strome, więc brak jest odpowiedniego miejsca, gdzie śnieg i lód mogłyby się gromadzić.

Oczywiście lodowiec nie musi wyglądać jak ten z powyższego schematu. Zależnie od ukształtowania terenu, lodowce osiągają przeróżne formy (patrz: klasyfikacja lodowców WGI). Mogą mieć długi jęzor i mnóstwo bocznych dopływów, co upodobnia je do systemów rzecznych. Mogą mieć tylko strefę akumulacji w cyrku i brak jęzora. Mogą być też tak potężne, że pokrywają całe wyspy i pasma górskie, przyjmując formę wielkich czap lodowych. W końcu, mogą pokryć znaczną część kontynentów – te gigantyczne czapy lodowe nazywamy wtedy lądolodami. Poniżej kilka przykładów różnych form lodowców z doskonałej kolekcji fotografii  „Glaciers Online” http://www.swisseduc.ch/glaciers (za zgodą autorów):

Lodowiec dolinny Gross Aletschgletscher, Szwajcaria, Alpy. Całkowita długość lodowca wynosi 23 km. Uwagę zwraca długi jęzor wypływający z wysoko położonej strefy akumulacyjnej. Nad jęzorem widać strome lodowce fartuchowe. Fot. J. Alean (www.swisseduc.ch/glaciers)

Czapa lodowa na James Ross Island, Półwysep Antarktyczny. Szczytowa partia czapy jest strefą akumulacji. Zauważ brak widocznego jęzora. Fot. M. Hambrey (www.swisseduc.ch/glaciers)

Lodowiec dolinny w regionie Thomson Glacier, Axel Heiberg Island, Kanada, Arktyka. Czoło lodowca uchodzi do jeziora Astro Lake, w którym pływają małe góry lodowe. Fot. J. Alean (www.swisseduc.ch/glaciers)

Lodowce pokrywające szczyt wulkanu Osorno, Chile, Andy. Fot. J. Alean (www.swisseduc.ch/glaciers)

Lodowiec cyrkowy Pizolgletscher, Szwajcaria, Alpy. Lodowiec składa się tylko z części cyrkowej przy braku jęzora. Fot. J. Alean (www.swisseduc.ch/glaciers)

Zlodowacenie półpokrywowe, Amundsen Glacier, Góry Transantarktyczne, Antarktyda. Indywidualne lodowce łączą się ze sobą tworząc gęstą sieć strumieni lodowych. Fot. M. Hambrey (www.swisseduc.ch/glaciers)

Reklamy

2 responses to “Czym nie jest lodowiec?

  1. Pingback: Bilans masy lodowców – podstawy | Glacjoblogia·

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s