„Licealna” klasyfikacja lodowców – czy warto ją zmieniać?

II Liceum Ogólnokształcące w Poznaniu. Fot. MOs810/Wikimedia

II Liceum Ogólnokształcące w Poznaniu. Fot. MOs810/Wikimedia

Zaledwie przedwczoraj, 16 stycznia 2014, licealiści pisali próbną maturę z geografii przygotowaną przez OKE Poznań. Pojawiło się w niej pytanie o typy lodowców, co sprowokowało mnie do napisania kilku słów o licealnej glacjologii. Maturzyści-geografowie przystępują do egzaminu z wiedzą, że form występowania lodowców jest zaledwie kilka, a granica między nimi jest jednoznaczna. Czy faktycznie tak jest? Czy nauczana w szkołach średnich klasyfikacja lodowców odpowiada glacjologicznej rzeczywistości?

Poniżej krótkie przypomnienie tego, czego o lodowcach uczy się w polskich szkołach, a często i na studiach z zakresu nauk o Ziemi. Stosowany dzisiaj podział dzieli masy lodowe na wielkie lądolody i mniejsze lodowce:

(długości lodowców na rysunkach są przykładowe)

  • alpejskie (proste) – z cyrku górskiego wypływa jeden dłuższy jęzor

glacier97838742

  • himalajskie (dendrytyczne) – złożone z połączonych lodowców prostych. Jęzory wypływają z licznych cyrków i łączą się w jeden jęzor

glacier5229

  • pirenejskie (karowe, cyrkowe) – zalegają w cyrkach górskich, jęzor bardzo krótki lub jego brak

glacier14319602

  • norweskie (fieldowe) – pokrywy lodu powstające na płaskich wierzchowinach gór, rozwijają krótkie jęzory


glacier59224

  • piedmontowe (podgórskie) – spływając z dolin jednym lub licznymi strumieniami, na płaskich przedpolach gór formują szeroki lodowy wachlarz

glacier5922

Podział ten ma dwie zasadnicze wady. Po pierwsze, skojarzenie lodowców z regionami geograficznymi (rzadko stosowane we współczesnej glacjologii) sugeruje uczniom, że występowanie danego typu jest ograniczone tylko do jednego obszaru świata. Po drugie, podział „licealny” jest niepełny: w rzeczywistości zaklasyfikowanie danego lodowca do jednej z powyższych kategorii morfologicznych jest często niemożliwe.

Poniżej przedstawiono najważniejsze przykłady lodowców, które wymykają się tej nazbyt uproszczonej klasyfikacji, czasem mające powierzchnię kilku tysięcy-kilkuset tysięcy km2 (rozmiary na ilustracjach są tylko przykładowe).

  • czapy lodowe – pokrywy lodu o wystarczającej grubości, aby całkowicie przykryć podścielający je teren i mieć kopulasty, łagodnie wypukły kształt. Bardzo powszechne w obszarach polarnych. Przypisanie ich do licealnych lodowców fieldowych byłoby sporym nadużyciem.
glacier56371

Czapa lodowa

glacier2415121

Czapa lodowa

  • pola lodowe – z reguły stosunkowo płaskie pokrywy niewystarczająco grube, aby osiągnąć kopulasty kształt. Z pola lodowego mogą „wybijać” skalne „wyspy”, tzw. nunataki. Lodowce fieldowe z klasyfikacji licealnej są w rzeczywistości pewnym typem pól lodowych, ale nie każde pole można z nim utożsamiać. Powszechne m.in. na obrzeżach lądolodów, w Patagonii i Norwegii.
glacier104912

Pole lodowe

  • lodowce wyprowadzające (wypustowe) – strumienie lodu, które wyprowadzają lód z większych, macierzystych ciał lodowych, np. z lądolodów, czap lub pól lodowych. Lodowce wyprowadzające są obecnie w centrum zainteresowania glacjologii, ponieważ to właśnie przez nie odbywa się utrata masy lądolodów Grenlandii i Antarktydy.
glacier21451b

Lodowiec wyprowadzający

glacier14551

Lodowiec wyprowadzający

  • lodowce szelfowe – wielkie platformy lodu „odklejone” od podłoża i unoszące się na powierzchni oceanu, głównie na Antarktydzie. Podobnie jak lodowce wyprowadzające, są szczególnie interesujące dla glacjologów, ponieważ zachodzą na nich obecnie dramatyczne zmiany i odłamują się od nich gigantyczne góry lodowe.
Lodowiec szelfowy - przekrój

Lodowiec szelfowy – przekrój

glacier06936

Lodowiec szelfowy

Czy mimo wad dotychczas stosowanego podziału warto wprowadzać zmiany w podręcznikach, aby przedstawić maturzystom pełną klasyfikację (np. klasyfikację WGI)? Do czego byłaby im ona potrzebna, skoro wielu z nich pewnie nigdy lodowca nie zobaczy? Oczywiście, że do niczego. Dla autorów podręczników i programów nauczania proponuję jednak wprowadzenie w przyszłości nowej, prostej klasyfikacji, uwzględniającej lądolody oraz najważniejsze typy lodowców. Wprowadza ona podział na lodowce samodzielne i niesamodzielne, tj. takie, które są genetycznie związane i połączone z lodowcami macierzystymi.

Propozycja podziału lodowców dla uczniów liceów

Propozycja uproszczonego podziału lodowców dla uczniów szkół średnich

Według niej, lodowce „alpejskie”, „himalajskie” i piedmontowe trafiają do jednej grupy lodowców dolinnych, a „fieldowe” – do czap lub pól lodowych. Klasyfikacja ta została opracowana tak, aby była przejrzysta dla uczniów i możliwie najprostsza. Jej zaletą jest jej szerokie zastosowanie – obejmuje ona najczęściej występujące typy lodowców, choć wciąż nie wyczerpuje bogactwa ich form występowania. Podział ten nawiązuje także do terminologii Światowego Inwentarza Lodowców (World Glacier Inventory, WGI). Wyjątkiem jest tu jednak zasadniczy podział na lodowce samodzielne i niesamodzielne, które wprowadzone zostały dla podkreślenia specyfiki lodowców szelfowych i wyprowadzających.

Zapraszam do komentowania proponowanej klasyfikacji!

Jak wyglądają przedstawione wyżej klasy lodowców według WGI? Czytaj dalej >>> tutaj.

Reklamy

2 responses to “„Licealna” klasyfikacja lodowców – czy warto ją zmieniać?

  1. Pingback: Klasyfikacja morfologiczna lodowców 1/4 – podstawy | Glacjoblogia·

  2. Pingback: Klasyfikacja morfologiczna lodowców 1/4 – wstęp | Glacjoblogia·

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s